khabargozarisaba.ir
جمعه ۰۵ خرداد ۱۳۹۶ - 2017 May 26
کد خبر: ۳۱۸۲۹
تاریخ انتشار: ۲۰ دی ۱۳۹۵ - ۰۹:۵۳
آهنگساز، نوازندگان و خوانندگان نمایش «دیوان تئاترال» از آشنایی‌زدایی موسیقی در نمایش موزیکال ایرانی می‌گویند.

موسیقی تئاتر همواره بهترین محمل برای موزیسین‌ها درجهت ایده‌پردازی و خلاقیت بوده است؛ شاهد مثالش هم می‌تواند آثار ساخته شده فوزیه مجد در سال‌های دور باشد که برای تئاترهای پیشرو آن روزگار آهنگسازی کرد و تا روزگار کنونی ما هم ماندگار بوده و روزبه‌روز هم بر ارزششان افزوده شده است. حال اگر با نمایش موزیکال روبه‌رو باشیم، اهمیت موسیقی افزون‌تر هم می‌شود. نمایش «دیوان تئاترال» به‌کارگردانی روزبه حسینی، این روزها در تماشاخانه سنگلج روی صحنه است و در این نمایش موسیقی از قوت خاصی برخوردار بوده و طراحان و اجراگران موسیقی این نمایش توانسته‌اند ترکیب مدرنی از موسیقی نواحی ایران و موسیقی غرب را برای تماشاگران اجرا کنند. به‌همین بهانه با روزبه مهر؛ بازیگر، دوتار نواز و مقام‌خوان، کاوه کاتب؛ آهنگساز، پویا نوروزی؛ نوازنده گیتار کلاسیک، الکتریک، کازو و آواز، آیدا روزبهانه؛ خواننده آلتو، سازهای افکتیو و ایفاگر نقش شیرین، گفت‌و‌گویی کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید.


تئاتر موزیکال ازجمله برنامه‌هایی است که چندان موردتوجه قرار نمی‌گیرد. رویکرد شما در آهنگسازی و اجرای موسیقی «دیوان تئاترال» چگونه بود؟

کاتب: «دیوان تئاترال» نخستین تجربه من در حوزه تئاتر موزیکال محسوب می‌شود؛ پیش از این در حوزه موسیقی تئاتر با گروه نمایش‌های «سرود مترسک پرتقالی»، «مرگ هوتن» و «سیاست خواجه» همکاری کرده بودم. تئاتر موزیکال بسیار کم اتفاق می‌افتد و برای یک آهنگساز حضور در نمایش موزیکال، شانس بسیار خوبی است. شاید اطلاق تئاتر موزیکال به «دیوان تئاترال» به‌دلیل حضور حجم زیاد موسیقی و این مسئله که بازیگران در بخش‌هایی مجری موسیقی هستند و با گروه موسیقی همراهی می‌کنند، چندان بی‌ربط نباشد. تئاتر موزیکال به شاخصه‌هایی خصوصا در بحث روایی نیاز دارد که به‌ندرت در تئاتر ما اتفاق می‌افتد.

به نکته مهمی اشاره کردید؛ در این نمایش، موزیسین‌بازیگر داریم. این مسئله کمی کار آهنگسازی را دشوار می‌کند چون بازیگران هم باید ایفای نقش کنند و هم بخشی از آوا و نوازندگی اثر را برعهده دارند. این مسئله چه دشواری‌هایی را در مسیر آهنگسازی به‌وجود آورد؟

از یک جهت بسیار خوش‌شانس بودم چون تعدادی از بازیگران ما ساز می‌نوازند، آواز می‌خوانند و موزیسین هستند، روزبه مهر؛ نوازنده و خواننده است، مروارید مهر؛ ویولونیست است و آواگر بسیار خوبی هم هست و... این افراد می‌توانستند لیدر باشند اما بخشی را نیز با درایت خودم شکل دادم، گروه موسیقی من گروه بسیار خوبی است؛ آیدا روزبهانه و پویا نوروزی موزیسین‌های خوبی هستند که به‌خوبی با گروه هماهنگ شدند. با گروهی که دو یا سه خواننده خوب در گروه بازیگران داشتم و دو موزیسین خوب در گروه موسیقی، توانستم هماهنگی ایجاد کنم و باقی اعضای گروه را نیز به‌سمتی سوق دهم که اجرای خوبی داشته باشیم. از دید من نیاز است یک بازیگر تئاتر، موسیقی را بشناسد و قابلیت آواز خواندن داشته باشد یا دستکم تسلطی به نوازندگی داشته باشد. البته بازیگرانی هم هستند که کارگردان باتوجه به قابلیت‌هایشان آن‌ها را انتخاب می‌کند، اما در ایران شرایط محدودتر است، فکر نمی‌کنم بیش از تعداد انگشتان دو دست، بازیگرانی را داشته باشیم که بر موسیقی مسلط باشند و بتوانیم برای آن‌ها نت بنویسیم تا اجرا کنند یا بتوانند ژوست بخوانند. در این نمایش تنها دو نفر داشتیم که این شرایط را داشتند، زمانی‌که آیدا روزبهانه به گروه موسیقی اضافه شد، شرایط مناسب‌تر شد. تجربه «دیوان تئاترال» بسیار خوب بود و تمام گروه واقعا زحمت کشیدند. باید این‌جا از روزبه حسینی تشکر کنم چون بسیار با من همکاری کرد.

گروه متن را آماده داشت و نمی‌توانست چندان در شعر آن تغییری ایجاد کند و اثری تمام ضربی به اثری تبدیل شد که موسیقی مدرنی دارد. کمی درباره این تغییر تم صحبت کنید.

در این نمایشنامه اصلا مشخص نیست در کدام بخش‌ها موسیقی نیاز است و درکدام قسمت‌ها موسیقی نمی‌خواهد. مشخص کردن این بخش‌ها برعهده کارگردان است. نمایش به‌سمت موسیقی کلاسیک ایرانی سوق پیدا کرده است چون موزون بودن متن، آهنگساز را به‌سمت انتخاب موسیقی کلاسیک ایرانی سوق می‌دهد و به فضای تار، تمبک و آواز نزدیک می‌شود. به‌خاطر نوع نگاه کارگردان، نوع صحنه‌پردازی و طراحی لباس، سعی می‌کردیم موسیقی را جدا از این فضای سنتی نمایش درنظر بگیریم. در نتیجه ابتدا در سازبندی این کار را کردیم، حضور گیتار، دهل، کازو، ویولون، دوتار و... ترکیب نامانوسی است اما سعی کردیم با فاصله‌گذاری میان سازها موسیقی خاصی را اجرا کنیم. یکی از نکات این بود که امکانات ما بسیار محدود بود و همین مسئله، کار را برای من بسیار جذاب‌تر می‌کرد؛ به‌عنوان مثال روزبه مهر؛ نوازنده سازهای زخمه‌ای ایرانی و محلی است، مروارید مهر، ویولونیست است و... می‌توانستم از این امکانات استفاده کنم. در ابتدا به پیانو فکر می‌کردم اما به‌مرور به این نتیجه رسیدیم که نیازی به این ساز نیست. حالا که موسیقی نمایش را می‌شنوم، می‌بینم که تنوع در برخی از بخش‌ها کمک می‌کند، حداقل توقع مخاطب از نمایش به‌شکل سنتی را برآورده نمی‌کند و فضای جدیدی را برای او ایجاد می‌کند.


یکی از نکات جالب در این نمایش، حضور ساز دوتار و مقام‌نوازی روزبه مهر در کنار سازهای غربی است. با این شرایط موسیقی می‌تواند براساس بداهه‌پردازی‌ها تغییر کند. حضور موزیسین‌بازیگرها و نوازندگان مولف چقدر بر موسیقی نمایش تاثیر گذاشته است؟

موسیقی غرب و موسیقی شرق بسیار با یکدیگر متفاوت هستند، موسیقی غرب، موسیقی‌ای دقیق است و موسیقی شرقی براساس بداهه‌پردازی پیش می‌رود. به‌همین دلیل در شرق نوازنده‌مولف داریم چون نوازنده در آنِ واحد خلق می‌کند اما در موسیقی غربی، آهنگ در خلوت آهنگساز نوشته می‌شود و نوازنده صرفا مجری آن است. در بخشی از «دیوان تئاترال» بداهه‌نوازی‌هایی را در فضایی که برای اثر تعریف شده، داشتند. البته در موسیقی جاز هم بداهه حضوری پررنگ دارد که آیدا روزبهانه در این نمایش بداهه‌پردازی می‌کند.

شما از برخی از مقام‌ها استفاده کرده‌اید. درباره انتخاب مقام‌ها و این‌که پروسه تلفیق این بخش با سازهای دیگر به چه ترتیبی پیش رفت، توضیح دهید.

مهر: این مسئله از قانون و قائده خاصی تبعیت نمی‌کند. در وهله نخست، چون نمایشنامه موزون است و وزن‌ها تغییر می‌کنند، باتوجه به احوالی که برای هر بخش از نمایش مناسب است، مقام‌ها را انتخاب کردم.

ما بازیگرموزیسین کم داریم پس حضور بازیگرانی که به سازهایی احاطه دارند، می‌تواند نقش مهمی در تعیین سازهای اثر داشته باشند. استفاده از دوتار، چقدر به‌خاطر حضور شما در این نمایش به موسیقی کار اضافه شد؟

مهر: جالب این‌جاست که در تمام تئاترهایی که حضور داشته‌ام، نواخته‌ام و آواز خوانده‌ام. درواقع بازیگر تئاتر نیستم، رشته‌ام سینماست و شغلم کارگردانی تیزر است اما باتوجه به امکانات و خصوصیات شخصی‌ام موسیقی کار می‌کنم و می‌توانم بازی کنم. در نمایش «دیوان شرقی‌غربی» اثر محسن حسینی هم دیوان و دوتار می‌نواختم هم می‌خواندم و بازی می‌کردم. روزبه ‌خصوصیات مرا می‌شناخت و به‌دلیل همین شناخت مرا به‌کار دعوت کرد. از سویی من شخصیت پهلوان را بازی می‌کنم که این شخصیت در توضیح متنی که روزبه برای اجرا آماده کرده است و تاحدی با نمایشنامه اصلی متفاوت است، پهلوان را به پیر افسانه‌ها تبدیل کرده است و می‌خواست این پهلوان موسیقی مقامی بنوازد و بخواند تا با دیگر شخصیت‌ها متفاوت باشد.

کاتب: در موسیقی بخشی‌های خراسان می‌بینیم که دوتارنوازان قصه روایت می‌کنند. اساتیدی همچون حاج‌قربان سلیمانی، استاد محمدحسین یگانه که داستان‌ نقل می‌کردند. باید بپذیریم افرادی که در خراسان دوتار می‌نوازند، افرادی معمولی نیستند و به قصه، اسطوره و افسانه آگاه‌تر هستند. وقتی پهلوان «دیوان تئاترال» دوتار می‌نوازد، شرایط او را از یک پهلوان عضلانی به پهلوان دارای تفکر تغییر می‌دهد.


شما دیرتر از سایر اعضای گروه به «دیوان تئاترال» پیوستید؛ آیا پس از حضور شما موسیقی دچار تغییر شد؟

روزبهانه: موسیقی کار بسته شده بود و بیشتر در زمینه موسیقی نواحی بود اما چون شاخه اصلی فعالیت من جاز است و کاوه کاتب این مسئله را می‌دانست، پس از پیوستنم به گروه تصمیم گرفتیم برخی صحنه‌ها را به‌سمت جاز ببریم. پویا نوروزی بر تمام سبک‌ها تسلط دارد و با این تنوع موسیقی بسیار موافق بود و این‌گونه این کار را پیش بردیم. این کار باعث شد تا موسیقی نواحی ایران و جاز که بسیار با یکدیگر متفاوت هستند، به‌خوبی کنار هم قرار گیرند. انعطاف کاوه کاتب باعث شد از کار لذت ببرم.

خروجی ترکیب موسیقایی شکل گرفته در این نمایش را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

نوروزی: سعی کردم نظراتی که روزبه حسینی و کاوه کاتب داشتند را اجرا کنیم البته خوشبختانه دست ما را باز گذاشتند. گروه موسیقی از دو نفر تشکیل شده است. کسی که شنونده حرفه‌ای موسیقی باشد متوجه می‌شود که سازها اصلا به هم مربوط نیستند؛ رسیدن به این هارمونی سخت و جذاب است. علاقه و سلیقه قلبی من موسیقی غرب است؛ البته می‌دانم موسیقی غرب از موسیقی شرق وام گرفته است اما با کمال احترام به موسیقی نواحی و موسیقی ایرانی، سعی کردم رنگ‌و‌لعاب موسیقی غرب را بیشتر کنم. از ابتدا این‌گونه نبود اما من و کاوه به‌مرور به این نتیجه رسیدیم که بیشتر در صحنه‌ها، مثلا جاز استفاده کنیم، سپس موسیقی بلوز شود، دوباره به موسیقی ایرانی بازگردیم و...

در «دیوان تئاترال» موسیقی تعویض صحنه‌ها، مخاطب را در حال‌وهوای کار قرار می‌دهد و تکراری نیست، این بخش چگونه پیش رفت؟

نوروزی: عموما قطعات جاز بداهه هستند و در آمریکای لاتین هم همین شرایط را دارند و معمولا کشاورزان در مزارع ابه این سبک می‌خواندند. سعی کردیم بداهه بودن را حفظ کنیم. این موسیقی در هربار اجرا، تغییر می‌کند. از این جهت این شیوه را پیش گرفتم که احساس می‌کنم در جهان نمایش، من یک موزیسین خیابانی هستم و می‌توانم هرکاری دوست دارم انجام دهم. همچنین چون من و آیدا روزبهانه پس از طی پروسه‌ای طولانی برای تمرین هماهنگ هستیم، اتفاق‌هایی که می‌افتند، درست به‌نظر می‌آیند.

شما بخش آوا را در این اجرا برعهده دارید در بخش‌هایی آوای شما با دکلمه بازیگران همراه بود، در برخی از بخش‌ها صدای بازیگر پیش از شما شنیده می‌شد و چندی بعد، صدای شما از دکلمه جلو می‌زد. این اتفاق کمی هماهنگی میان بازیگران را دشوار نمی‌کرد؟

روزبهانه: با این کار حس بازیگر بسیار بهتر می‌شد. از این بخش بسیار خوشم آمده بود چون اگر تغییر نمی‌کرد، کار کسل‌کننده می‌شد. شکستن این چهارچوب اتفاق خوبی بود. حتی ماندانا بازیگر نقش سرور به من می‌گفت که این اتفاق باعث می‌شود من حس صحنه را بگیرم.

کاتب: اعتقاد دارم در برخی صحنه‌ها نباید از نظم موسیقایی خاصی تبعیت کرد چون در این صورت کار قابل‌پیش‌بینی می‌شود. این‌کار موقعیتی به‌وجود آورد تا بازیگران بتوانند به‌درستی هم‌خوانی کنند. تمرین زیادی داشتیم اما آن‌ها بسیار مستعد بودند. البته باید بگویم که روزبه حسینی بسیار به من اعتماد کرد. موسیقی حاصل تلاش من به‌تنهایی نیست، روزبه مهر که دو بخش از موسیقی را به‌تنهایی آماده کرد، مروارید مهر پیشنهادهایی داشت که خوب بود، آیدا روزبهانه توانایی‌هایی داشت که به کار اضافه کرده است، پویا نوروزی بسیار توانمند و خلاق است و ساز کازو را به‌نمایش افزود.

نوروزی: فکر می‌کنم حضور ساز کازو که صدایش نزدیک به صدای سازهای بادی ایرانی و ترومپت است و فضایی میان موسیقی غرب و موسیقی شرق دارد، تعلیقی را در نمایش ایجاد می‌کند که مخاطب با با خود می‌گوید، این چه سازی است و چگونه است؟ از دید من این اتفاق برای مخاطب جذابیت دارد.

مهر: باید این را هم در نظر بگیریم که روزبه حسینی نیز به‌دنبال چنین امکانی بود و اتفاق خوبی افتاد که کاوه وارد کار شد چون روزبه معتقد بود افرادی را با توانایی‌های مشخصی دورهم جمع کرده است و نگران بود که آهنگساز می‌خواهد چگونه عمل کند اما وقتی فهمید که او می‌خواهد از امکانات موجود استفاده کند، خیالش راحت شد.

یکی از جذابیت‌های تئاتر این است که در پروسه اجرا نیز با تغییر همراه می‌شود که کنسرت این بخش را ندارد. چقدر موسیقی «دیوان تئاترال» در پروسه اجرا دچار تغییر شده است؟

کاتب: همواره تغییر می‌کند. من هر روز با ایده‌هایی می‌آیم و بخشی از موسیقی تغییر می‌کند. کنسرت موسیقی یک شب یا دو شب است و تمام می‌شود اما در تئاتر 30 روز درگیر پروسه اجرا هستید و برای این‌که حوصله خودتان از موسیقی سر نرود، تغییراتی بر آن اعمال می‌کنید.



مینا صفار


ارسال به دوستان
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر: