khabargozarisaba.ir
جمعه ۳۰ فروردين ۱۳۹۸ - 2019 April 19
کد خبر: ۲۲۴۱۱
تاریخ انتشار: ۰۲ شهريور ۱۳۹۵ - ۰۹:۲۳
مدرس رشته اقتصاد هنر دانشگاه اصفهان و دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع) از کارکردهای رشته اقتصاد هنر در آینده می‌گوید.
حمیدرضا شش‌جوانی متولد54 است و کارشناسی جامعه‌شناسی‌اش را در ایران و دکترایش را در رشته کارآفرینی فرهنگی با گرایش اقتصاد هنر در کشور سوئیس گذرانده است. او هم‌اکنون به تدریس اقتصاد هنر در دانشگاه هنر اصفهان و دانشگاه بین‌المللی امام رضای مشهد اشتغال دارد. از جمله تالیفات دکتر شش‌جوانی می‌توان به تالیف «کارآفرینی فرهنگی و اقتصاد هنر»، نشر طراحان هنر، اصفهان1391، ترجمه «درآمدی بر اقتصاد استثنایی هنر؛ چرا هنرمندان فقیرند»، نوشته هانس ابینگ، دانشگاه هنر اصفهان، 1392 و ترجمه «اقتصاد هنرهای معاصر»، نوشته الیسیا زورلونی، انتشارات فرهنگستان هنر، 1393 اشاره کرد. با این استاد دانشگاه درباره رابطه اقتصاد هنر و سیاستگذاری فرهنگی سخن گفته‌ایم.

به‌نظر شما رابطه اقتصاد هنر و سیاست‌گذاری فرهنگی چه می‌تواند باشد؟

وقتی از منظر سیاست‌گذار به اقتصاد هنر نگاه می‌کنیم، یک پیش‌فرض داریم و آن این‌که هنر و هنرمند وضعش خوب نیست، اگر کاری کنیم که هنرمند بتواند اثرش را بفروشد و بازار کارش راه بیفتد وظیفه ما به انجام می‌رسد. ما که متولی امریم و از قضا آدم‌های خوبی هم هستیم، دلمان می‌خواهد در قبال هنرمند که بهره‌ای الهی از خلاقیت دارد، کاری کرده باشیم. اینها را کم و بیش در مصاحبه اکثر دست‌اندرکاران دولتی هنر و فرهنگ شنیده یا خوانده‌ایم اما پیش از این‌که چنین گزاره‌هایی را تحلیل کنیم، باید نکاتی چند را در نظر داشته باشیم و برای برخی پرسش‌ها جوابی بیابیم چراکه بدون تصمیم‌گیری در این‌باره رنج بیهوده برده‌ایم و سعی بی‌فایده کرده‌ایم.

برای کدام پرسش‌ها باید به‌دنبال پاسخ باشیم و چه نکاتی را باید در نظر داشته باشیم؟

پرسش‌هایی از این دست که حمایت از هنر و هنرمند در کشور ما چگونه صورت می‌گیرد. آیا اساسا تاکنون مدلی برایش طراحی شده است. اگر تاکنون از هنر و فرهنگ حمایت می‌کردیم –که داعیه‌اش را داریم- کدام دست‌گاه‌ها با چه ساز و کارهایی، به چه ترتیب و چه میزانی از هنر حمایت کرده‌اند و حاصل این دست حمایت‌ها در بخش هنر و فرهنگ چه بوده است. چگونه است که بیشتر هنرمندان و اهل فرهنگ -از هر طیفی- حرف اول و آخرشان فغان از بی‌مهری‌ها و درخواست حمایت است. آیا سازوکار حمایت از فرهنگ و هنر شفاف و علنی است. هنرمندان برای این‌که حمایت شوند، باید به کجا مراجعه کنند. چه کسانی چگونه درخواست حمایت و میزان استحقاقشان را بررسی می‌کنند. این حمایت مفروض تایید‌شده را چگونه باید دریافت کنند. نقدی یا غیرنقدی؟ علنی یا غیر علنی؟ مستقیم یا غیر مستقیم و... چنین پرسش‌ها و پاسخ‌هایی که برایشان در نظر می‌گیریم، می‌تواند به ما کمک کند تصویر روشن‌تری از موقعیت اکنون اقتصاد هنر و هنرمندان در دست داشته باشیم.

یعنی فکر می‌کنید اقتصاد هنر با بودجه، دخالت‌ها و تصمیم‌گیری‌های دولتی نسبت مستقیم دارد یا باید برای این نسبت و رابطه پژوهش و سرانجام تصمیم‌گیری کرد؟

بخش فرهنگ و هنر در کشور ما فقیر نیست. اگر تعداد دستگاه‌هایی که به‌نوعی خود را درگیر کار فرهنگ و هنر می‌دانند، احصا کنیم و بودجه‌هایی را در شمار آوریم که این دستگاه‌ها تحت عناوین مختلف فرهنگی و هنری هزینه می‌کنند، رقمش کاملا قابل توجه خواهد بود. کافی است بودجه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را با بودجه فرهنگی یکی ازشهرداری‌ها و دستگاه‌های زیرمجموعه‌اش در یکی از کلان‌شهرهای کشور مقایسه کنید. به‌نظر می‌آید مسئله این باشد که بودجه با در نظر داشت کدام ضرورت‌ها، کجاها هزینه می‌شود. به‌نظرم اقتصاد هنر مثل بچه‌ای است که در تقدیرش مشارکت در رسالتی را نوشته‌اند که آدم‌بزرگ‌ها تاکنون به‌درستی از عهده انجامش برنیامدهاند. اقتصاد هنر در ایران، زمانی مطرح می‌شود که شاهد تغییرات جهانی رو به رشدی هستیم. اقتصاد صنعتی جایش را به اقتصاد دانش‌بنیان سپرده است و ملزوماتش هم آرام‌آرام به قول علما از حیز انتفاع ساقط می‌شود و ضرورت‌های جدیدی در اقتصاد توسعه پیدا شده و نمود پیدا می‌کنند.

اساسا بخش هنر و فرهنگ برای اقتصاد ایران چه مزیت‌های نسبی یا مطلقی می‌توانند داشته باشند که در چند سال اخیر دولت ایران تا این حد به‌دنبال مطرح کردن بحث‌های اقتصاد فرهنگ و هنر است؟

حتما شما می‌دانید که اقتصاد کشور ما از راه فروش نفت کار می‌کند و عمده مصرف‌کنندگان نفت هم کشورهای صنعتی هستند. با کاهش تقاضای جهانی نفت، درآمد کشورمان تکافوی مسائل و هزینه‌ها را نمی‌کند. با این بهره‌وری پایین نیروی انسانی در کشور نمی‌توان امیدوار بود که در سال‌‌های بدون نفت، درآمد حاصل از صادرات نفت حتی هزینه‌‌های استخراج آن را پوشش دهد، از اینها گذشته رویارویی و مدیریت مسائل اجتماعی احتیاج به پول کافی دارد. ضمن این‌که تحریم‌ها، برجام و مسائل سیاسی مرتبط به آن هم خودش داستان‌هایی مجزا است. پس منطقی است اگر بیندیشیم که منابع درآمدی‌مان را متحول کرده یا دست‌کم به‌مرور تغییر دهیم. خوب یکی از پاسخ‌‌های قابل تامل، مزیت‌‌های رقابتی در هنر، میراث فرهنگی و گردشگری کشور است. البته سال‌هاست درباره سال‌‌های بدون نفت و صادرات غیرنفتی صحبت می‌کنیم ولی در عمل و به‌طور پراتیک، درآمد حاصل از صادرات غیرنفتی بخش کوچکی از هزینه‌‌های کشور را تامین می‌کند. این‌جاست که می‌گوییم اقتصاد هنر، کودکی است که بخشی از رسالت دشوار «به‌گشت» اقتصاد ایران را در پیشانی‌نوشتش دارد و اگر به این کودک توجه شود و مسیر مناسبی برایش در آینده ترسیم شود، می‌توانیم افق‌های روشنی را به همین واسطه برای اقتصاد کشورمان متصور شویم که ظرفیت‌های زیادی برای ایجاد مزیت‌های بالقوه و بالفعل در اقتصاد فرهنگ و هنر کشورمان وجود دارد.

چقدر به آینده آکادمیک این رشته امیدوار هستید و آیا راهی وجود دارد که مباحث آکادمیک به بدنه هنرمندان تسری پیدا کرده و کاربردی شوند؟

راستش اگر واقع‌بین باشیم مشکلات کم نیست، نبود استاد متخصص در این رشته و وجود عقیده قالبی که اقتصاد هنر؛ یعنی کاربست نظریه‌ها و روش‌‌های اقتصاد معمول در حوزه هنر، فقر منابع مطالعاتی و مهم‌تر این‌که دانشجویان به‌خاطر نداشتن مهارت‌‌های زبانی نمی‌توانند از متون تخصصی که عمدتا به زبان انگلیسی نوشته‌شده استفاده کنند، دشواری‌‌های رو‌به‌روی این رشته هستند اما آنچه موجب امیدواری است، اقبال بیش از حد انتظار مردم، نهادهای هنری خصوصی و دولتی و دانشجویان هنر نسبت به این رشته است. اگر وزارت علوم و دانشگاه‌ها بتوانند سیاست‌هایی را طرح کنند که بتوان از استادان و مربیان بازنشسته دانشگاه‌‌های خارجی استفاده شود، با هزینه‌ای اندک می‌توان دانش جهانی اقتصاد هنر را به ایران آورد و به این واسطه، با استفاده از تجربه چند دهه اخیر کشورهای پیشرو در این زمینه، این مباحث را هم کاربردی کرد.

در افق ایده‌آل در این زمینه، سهم دانش‌آموختگان این رشته در ارتقای درآمدهای غیر نفتی کشور چه می‌تواند باشد؟

درباره سهم دانش‌آموختگان این رشته باید بگویم، این خواسته تنها ماموریت اقتصاد هنر نیست و بیشتر به حوزه کارآفرینی هنر تعلق دارد. کارآفرینی هنر و صنایع خلاق به کشورهایی نظیر ایران امکان می‌دهد با مزیت‌های رقابتی فرهنگیشان وارد اقتصاد جهانی شوند، سرمایه‌ها و منابع فرهنگیشان را فعال می‌کند تا علاوه بر جهانی‌کردن صنایع فرهنگی منحصربه‌فردشان، منبع جدیدی برای رشد اقتصادی و ایجاد شغل‌های جدید بیابند. نمونه این کار –البته در جهان توسعه‌یافته- را می‌توان در شهر آستن در ایالت تگزاس آمریکا دید، این شهر از طریق کارآفرینی موسیقی و با شعار «آستن پایتخت موسیقی زنده جهان» توانسته است افراد زیادی را به‌کار بگمارد و درآمدهای بسیاری را نصیب مردمان این شهر کند. گزارش این موضوع را به‌زودی در کتاب تازه من با نام «کارآفرینی و توسعه اقتصادی» می‌خوانید.

...........

چندان هم در اقتصاد فرهنگ و هنر منفعل نبوده‌ایم

باتوجه ضرورت‌های پویایی اقتصاد فرهنگ و هنر در ایران، که به آنها اشاره کردید، چه فعالیت‌هایی در این زمینه در گذشته انجام شده است؟

این‌طور نیست که کاری صورت نگرفته باشد و کسی به آن نیندیشیده باشد. سابقه اندیشگانی اقتصاد هنر(البته به معنی دقیق و امروزینش) به پیش از انقلاب هم می‌رسد. در دانشگاه ملی(شهید بهشتی) و در سال‌‌های منتهی به انقلاب موضوعاتی درباره اقتصاد فرهنگ و اقتصاد صنایع‌دستی مطرح و روی آنها کار شده است. بعد از انقلاب طبیعتا کشورمان مسائل ضروری دیگری مانند جنگی طولانی و تحمیلی داشت منطقی بود که اقتصادمان، الویت‌های دیگری را پیگیری کند اما از سال‌‌های پایانی دهه هفتاد شمسی اتمسفری برای پرداختن به اقتصاد هنر ایجاد شده بود و آقای علی اعظم محمد‌بیگی با ترجمه برخی از متون اساسی اقتصاد هنر و نگارش مقالاتی با اتکا به همین منابع به‌صورت جدی مباحث اقتصاد هنر را وارد فضای اندیشگانی جامعه ایران کرد. آقای دکترفریبرز رئیس‌دانا هم مقالاتی در این‌باره داشت. «فصل‌نامه هنر» و «نامه پژوهش فرهنگی» هر کدام یک شماره ویژه اقتصاد هنر منتشر کردند. «پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی» نیز سلسله مباحثی درباره اقتصاد فرهنگ برگزار می‌کرد که برخی از این مباحث به اقتصاد هنر اختصاص داشتند. برخی از سخنرانی‌ها در نشریه «بیناب» چاپ شدند.

این وقایع تا سال‌‌های نخست دهه هشتاد شمسی ادامه یافت. دکترمیثم موسایی کتاب‌هایی در حوزه اقتصاد فرهنگ منتشر کرد که یکی از آنها با موضوع سینما بود. سال 86 دانشگاه هنر اصفهان، حوزه هنری اصفهان و وزارت علوم، پژوهش مشترکی با نام «بررسی راهکارهای ارتقای فعالیت‌‌های مرتبط با اقتصاد هنر» انجام دادند. سال بعد معاونت هنری سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران و پژوهشکده فرهنگ و هنر جهاد دانشگاهی نیز همایشی با عنوان اقتصاد هنرهای تجسمی، چالش‌ها و راهبردها برگزار کردند. در همین حین کتاب‌‌های بیشتری نیز در این حوزه منتشر شدند و نقشه جامع علمی کشور هم -که از اسناد مهم بالادستی کشور به‌شمار می‌آید- اقتصاد هنر را جزو اولویت‌‌های نخست بخش هنر اعلام کرد. همین موضوع باعث شد تا دانشگاه هنر اصفهان و پژوهشکده مطالعات اجتماعی و فرهنگی وزارت علوم بدون اطلاع از یکدیگر به‌صورت جداگانه سرفصل رشته اقتصاد هنر را تنظیم کنند و همین الان هم در دو دانشگاهی که در ایران تدریس می‌شوند دو سرفصل جداگانه هست. در دانشگاه امام‌رضا، سرفصل پژوهشکده و در این‌جا سرفصل دانشگاه هنر تدریس می‌شود. البته این را هم بگویم که سابقه‌ای که به آن اشاره شد تنها درباره پیشینه آکادمیک رشته بود و الا مسائل اجرایی، حراجی‌ها و فعالیت‌های مثبت دیگر هم در همین سال‌ها بوده‌اند که بحث درباره‌شان فرصت دیگری می‌طلبد.



علی فراهانی


ارسال به دوستان
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر: